کورتەیەک لە مێژوی سورداش

شارۆچکەی سورداش دەکەوێتە رۆژئاوای شاری سلێمانی بەدوری (٣٧)میل لەکۆتایی زنجیرە چیای پیرە مەگرون بەقەد پالی چیای سورداشەوە.ھەرچەندە زانیاری تەواو دەربارەی مێژوی ئەم شارۆچکەدێرینە کەمە ،

بەلام پیاوە بەتەمەنە کانی سورداش لەدەمی مامۆستاملایوسفی سورداشی کەقازی بوەلەسەردەمی دەولەتی عوسمانیداومامۆستاملا مجیدی سورداشی کەزانایەکی بەناو بانگی ئاینی بوە،دەگەرێتەوە بۆھەزاران سال پێش زاین.

(المحامی جمال بابان)لەکتێبی (اصوال اسماءالمدن والمواقع العراقي)ئەلێت کە خوالێ خۆش بوومامۆستا(محمد امین زکی)لە (تاريخ السليمانية ونحائھا١١٤ص٢١)و(١١٥اسماوقدیمە

للشعب الكورديه )و(١١٦تاریخ الکرردوکردستان)ج ـــ١(اطبعة ٢)٩٦١ص٨٧دا ھاتوە ئەلێت سورداش شارێکی کۆنی (لۆلۆ)و(گۆتۆ)ی یەوھەربەزمانی ئەوانیش ناونراوە چونکە ناوی زۆری شارە کانی ئەوان کۆتایی ھاتوە بە وشەی (اش)وەک

(سیماش)و (کیماش )و(سورداش)ھتد….

سورداش شارێکی گرنگ و بەناو بانگی بابانی بوە تادروست بونی شاری سلێمانی ،مەلبەندێکی گرنگی ئیداریو بازرگانی بوە بەلام لەسایەی ناکۆکی و ململانێی دەسەلاتی ناوخۆیی میرە کانی  بابانەوە ئەم ناوچەیە بەردەوام لەژێر پێی لەشکرو ئۆردی و رۆمو عەجەم دا توشی کارەساتی گەورەوسیاسی ــ کۆمەلایەتی ـ ئابوری ــ فەرھەنگی بوە ……….

سورداش بەدرێژایی تەمەنی دەولەتی عوسمانی لەناوچەکەدا ھەیکەلی ئیداریو بەرێوە بەرایەتی ناحیەی تیابوە سەربە ئاماراتی بابان بوە ،لەگەل دامەزراندنی یەکەم دەولەتی مەلیکی عیراقیشدا سورداش لەسالی ١٩٢٣کراوە بەناحیەو خراوەتە سەرمەرکەزی لیوای سلێمانی سالی ١٩٦٢سورداش سوتاوە ،ناحیە گەراوەتەوە سلێمانی سالی ١٩٧٠خراوەتە سەرقەزای دوکان وھەرلەھەمان سال دا ھاتۆتەوە بۆسورداش .سالی ١٩٧٤گەراوەتەوە سلێمانی ،سالی ١٩٧٦ھاتۆتەوە بۆسورداش سالی ١٩٨٨خراوەتەوە سەرقەزای دوکان .

نەخشەی کۆنی شارۆچکەی سورداش بەقەد پالی چیای سورداشەوە قەلایەک ھەیە بەناوی قەلای زەنگین یان قەلای سپی حەسار

کەسورداش دەکات بەدوبەشەوە.

بەشی یەکەم ــ دەکەوێتە رۆژ ئاوای قەلاکەوە بەشورایەکی قسل و بەرد بە بەرزی (٦)مەتر،

سێ لای گیراوە لای چوارەمی نوساوە بەشاخەکەوە درێژی ھەرلایەکی نزیکەی(٣٥٠)مەتردەبێت ،تەنھا دودەرگای ھەبوە ،دەرگای یەکەم بۆچونە ژورەوە،لای رۆژ ئاوای شوراکە .دەرگای دوەم بەناوی دەرەبە بۆچونە دەرەوە لای رۆژھەلاتی شواراکەوە بوە .

بەشی دوەم ــــ دەکەوێتە رۆژ ھەلاتی قەلاکەوە دەگێرنەوە ئەم دێیە زۆرگەورە بوە جگە لەشۆێنە وارەکان چەند ناوێکی بەجێ ھێشتوە کە بەلگەن بۆئەوراستی یە وەک بازارە کۆن یان  بازاری جولەکان یان سەری دوکانان .

ناوی سورداش لە چیەوە ھاتوە ……

لەسەر ناوی سورداش بۆچونی زۆر ھەیە.

یەکەم :(سورئاش)یان (سوری ئاش )یان (سورتاش )

دووھەم :سور+داش سوربەعەرەبی مانای شورا ،داش بەتورکی مانای بەرد واتاشورای بەردین .

سێ ھەم: خوالێ خۆش بو مامۆستا محمد امین زەکی زۆر لەم بۆچونانە دورە مێژوی سورداش دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی لۆلۆو گۆگۆ ناوەکەشی ھەربەزمانی ئەوانە وەک سیماش +کیماش +سورداش .

سورداش سالی چەند بوە بەناحیە  وە یەکەم بەرێوە بەری ناحیە کێ بووە .

سورداش جگەلەوەی لەسەردەمی دەولەتی تورک دا ناحیە بوە .لەگەل دامەزراندنی یەکەم دەولەتی مەلەکی عێراق سورداش بوە بە ناحیە سالی ١٩٢٣یەکەم بەرێوەبەری ناحیە شێخ یوسف شەدەلەیی بوە بری موچەی مانگانەی ٧٥روپیە بوە یەکەم مەفرەزەی پۆلیسی دەولەتی عێراق ھەرلەو سالەدا ھاتوە بۆسورداش بەفەرماندەی شێخ رەشید جباری .

ناوی بەرێوە بەرەکانی ناحیەی سورداش

سەردەمی دەولەتی عثماني

١ــ حاجی رەسول بگ

٢ ــ تۆفیق بەگ باوکی سلێمان بگی گێچینە

٣ــ کریمە تورکە       تورکمان بوە

سەردەمی دەولەتی عێراقی

١ــ شێخ یوسف شەدەلەیی یەکەم بەرێوە بەری ناحیەی سورداش لەسەردەمی دەولەتی عێراقی

٢ـــ سعید بەگی  گێچینە

٣ــ حمە کاکەی کوری سعید بەگ

٤ــ کریم افندی    لەلایەن شێخ محمودەوە بەند کراوە

٥ــ شفیق بەگ

٦ــ امین یاملکی

٧ــ عزەت نجیب

٨ــ احمد فخری

٩ــ عمر ئاغا

١٠ــ جمیل ئاغا شقلاوەیی

١١ــ حمە سعید فقێ محمود

١٢ــ رۆییتەت

سورداش چەند جار سوتاوە یان کاول کراوە لەسەدەی بیستدا..

١ــ سالی ١٩٢٤لەلایەن ھێزی ئاسمانی ئینگلیزەوە زۆربەی مالەکانی کاول کراوە و دانیشتوانی ئاوەرە بوون ھاولاتیەک شەھید بوە بەباوی سعید رەسول لەگەل چەند بریندارێک

٢ــ لە ئیلولی سالی ١٩٦٢سوتاوە لەلایەن لیوای ٢٠ی عێراقەوە بەفەرماندەی زعيم صديق٢شەھید دراوە ٢١کەسیش بەدیل گیراوە

٣ــ لەسالی ١٩٦٧ـــ ١٩٦٩ــ ١٩٧٤ــ ١٩٨٥روخێندراوە لەسالی ١٩٨٨لەگەل ھەمو گوندە کانی کوردستان روخاوە

شۆێنە واری مێژوویی

١ــ قەلای سورداش کەبەشێکی تورەکە رێزەو مالێکی بۆپاشا لەسەر دروست کراوە

٢ــ شورایەکی دورو درێژ بەدەوری شارۆچکەکەدا

٣ــ گۆری جولەکە

٤ــ گۆرستانی میرەکانی ئەو سەردەمە بەناوی شەمس خانو مانگو رۆژ کەنوسین لەسەربەردی تایبەت ھەلکەندراوە دەوری گۆرەکانیش بەقسل و بەردو دیوارکراوە .

*شاخی ناودار

شاخی سورداش لە لوتکەی ساراوە دەست پێ دەکات بەرەو ئەزمەر بەم ناوانە دەست پێ دەکات ساراــ  ھەژدیھاــ باوێدە ــ بوکو خەسوــ پلە گەورە ــ ھەلاج ــ دابان ــ ھتد

لەخواروی رۆژھەلاتەوە چیای سپیلک زنجیرەی چیای پیرەمەگرون ـ لەخواریشەوە لوتکەی بنزەرد..

* سەرچاوەی ئاو

سورداش ئاوەکانی پێک ھاتوە لە ٣٦کارێزدوانیان سەرچاوەی گرنگن .

١ــ سەرچاوەی ئاوی حەساردەکەوێتە ناوەراستی ئەوحەسارەوە کەبەدەوری شارەکەدا کراوە

٢ــ سەرچاوی ئاوی چیمەن دەکەوێتە سەروی رۆژھەلاتی قەلاوە بەزێراب لەژێرزەوییەوە ھاتوە بۆژێر قەلا.

* دەزگا خزمەت گوزاریەکان پێش روخانی سورداش

١ــ بەرێوە بەرایەتی ناحیە

٢ــ بنکەی پۆلیس

٣ــ رەگەزنامەوشارستانی

٤ــ فەرمانگەی پۆستەو گەیاندن

٥ــ لقی کشتوکالیو ئاودێریو بەشی دروستی ئاژەل

٦ــ سەرۆکایەتی شارەوانی

اــ کارەبا

ب ــ ئاووئاوەرۆ

ج ــ یانەی فەرمانبەران

د ـــ گەرماوی گشتی

٧ــ دەزگای داپلۆسێنەری بەعس معاونیەتی ئەمن

٨ــ منەزەمەی حزبی بەعس

٩ــ قوتابخانەی سەرەتایی کوران

١٠ــ قوتابخانەی سەرەتایی کچان

١١ــ قوتابخانەی ناوەندی تێکەل

١٢ــ باخچەی ساوایان

١٣ــ قوتابخانەی نەھێشتنی نەخۆێندەواری پیاوانو ژنان

١٤ــ نەخۆش خانەی گشتی

١٥ــ مزگەوت

*سورداش پێش روخاندن

١ــ سورداش ٣١٠خێزانی تیابوە

٢ــ سورداش ١٥٦٠نفوسی تیابووە

*سورداش سەر بە چی عەشیرەتێکە

خەلکی سورداش سەربەھیچ عەشیرەتێک نین

*سورداش دوای راپەرین

١ـ سالی ١٩٩٢دروست کراوەتەوە

ژمارەی خانوو  ٧٨

ژمارەی خێزان   ٦٩

ژمارەی نفوس    ٤١٦

٢ــ دەزگا خزمەت گوزاریەکان

١ـ مزگەوت         ٢فەرمانبەرو کارمەند

٢ـ بنکەی تەندروستی      ١٢فەرمانبەرو کارمەند

٣ـ بەشی شارەوانی     ١٢فەرمان بەرو کارمەند

٤ــ خۆێندن گای سەرەتایی    ١٢مامۆستاو کارمەند

٥ــ خۆێندن گای ناوەندی    ٨مامۆستاو کارمەند

٦ـ کارەبـــا            ٤فەرمانبەرو کارمەند

* دانیشتوانی سورداش بەچیەوە خەریکن

لەکۆنەوە خەلکی سورداش ٧٠٪‏ی پشتی بەستوە بەموچە بەشەکەی تری باخ داری +کشتوکال +ئاژەل داری

* روداوی مێژوی بەسەر سورداش داھاتبێ

١ـ سالی ١٧٣٣زبۆ١٧٤١زدوجارلەلایەن نادر شای ئێرانەوە سورداش داگیرکراوەوتالان کراوە

٢ـ سالی ١٧٤٧زبۆ١٧٤٨ز یەک جار لەلایەن والی بغدادەوە بەفەرماندەی وەزیراحمد شاپاوھاوکاری مورتەضاپاشای والی کەرکوک داگیرکراوە بەبیانوی ئەوەی کەسلیم پاشای میری بابان وشێرەبەگی برای سەربە دەولەتی عەجەمی ئێرانین

*سالی ١٨٢٧ز لەلایەن میر محمد میری سۆرانەوە داگیر کراوە لەئەنجامی ناکۆکی میرەکانی بابان لەسەردەسەلات

*سالی ١٨٢٤لەلایەن ھێزی ئاسمانی دەولەتی مەلەکی عێراق و ئینگلیزەوە بۆمب باران کراوە خانوەکانی کاول بوەو دانیشتوانە کەی ئاورە بون بەبیانوی ئەوەی شێخ محمود چۆتە سورداشەوە

*لەئەیلولی ١٩٦٢لەلایەن فەوجی یەکی لیوای ٢٠ی جەیشی عێراقەوە بەفەرماندەی زەعیم صدیق و کاشمیلۆن خوشکە زای زەعیم صدیق کەفەرماندەی فەوجی یەک بوە بەتەواوی سوتێنراوەو ٢١پیاو بەدیل گیراوە بۆماوەی دوسال حوکم دراون ھەمو مالو سامانیان بەتالان براوە

*لە بەھاری سالی ١٩٧٤لەلایەن ھێزی ئاسمانی عێراقەوە ھێرشی قورس کراوەتە سەری شارۆچکە کە کاول بوە.

کۆمێنتت بنوسە
Share Button
Copyright 2016-2017, All Rights Reserved © Powered by :GDSM