کورتە مێژویەک دەربارەی قەزای چەمچەماڵ بزانە

سه‌باره‌ت به‌ بنه‌چه‌ی ناوی چه‌م چه‌ماڵ ، له‌ناو مێژوونووس ، ته‌نانه‌ت له‌ ناوخودی خه‌ڵكانی دانیشتوی شاره‌كه‌شدا جیاوازی بیروڕا به‌دی ده‌كرێت . ( جێمس ریچ ) ، به‌وپێ یه‌ی كه‌ یه‌كه‌م گه‌ریده‌ی ئه‌وروپیه‌ به‌ ناوچه‌كه‌دا گوزه‌ری كردبێت و به‌ناو ناوی چه‌م چه‌ماڵی هێنابێت . ئه‌ویش كاتێك كه‌ له‌ ( 4ى ئایارى 1820ز )دا گه‌یشتۆته‌ سه‌ر قه‌لێكه‌ی چه‌م چه‌ماڵ و سه‌باره‌ت به‌ بنه‌چه‌ی ناوی شاره‌كه‌ نووسیویه‌تی : (( (چه‌مچه‌ماڵ -یش ) گردێكی به‌رزی توره‌كه‌ ڕێژه‌و ناوه‌كه‌شی یان له‌و ده‌ورووبه‌ره‌ی خۆیه‌وه‌ وه‌رگرتوه‌ ، یان ده‌ورووبه‌ره‌كه‌ى ناوه‌كه‌ی له‌مه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ )) .
هه‌ندێك پێیان وایه‌ ، (( ناوه‌كه‌ له‌ دوو بڕگه‌ پێكهاتووه‌ : یه‌كه‌م : ( چم – چه‌م ) كه‌ دۆڵ یا ڕووبار یا بێشه‌ ده‌گه‌یه‌نێت ، دووه‌میش ( چه‌ماڵ – جه‌مال ) كه‌ ناوی مرۆڤه‌ )) چه‌می جه‌مالیش ده‌ره‌نجامی گۆڕانكاری زاره‌كی گۆڕاوه‌و له‌ ( چه‌م جه‌مال )ه‌وه‌ ، بووه‌ به‌ ( چه‌م چه‌ماڵ ) . هه‌ندێكى تریش له‌ نووسه‌ران پێیان وایه‌ كه‌ناوى شاره‌كه‌ بۆ ( سوڵتان ئاباد )ی نزیك كێوی بێستون ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ به‌ناوبانگ بووه‌ به‌ سوڵتان ئابادی ( چه‌مچه‌ماڵ ) 0
بارودۆخى جوگرافى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ
ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ ، ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ى نیمچه‌ شاخاویه‌وه‌و ، ناوچه‌یه‌كى گۆێزه‌ره‌وه‌یه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو ناوچه‌ى شاخاوى و نیمچه‌شاخاویدا . زنجیره‌ شاخى ( سه‌گرمه‌ –هه‌نجیره‌ – بازیان ) وه‌كو هێڵێكى جیاكه‌ره‌وه‌ ، هه‌ردوو ناوچه‌كه‌ لێكتر جودا ده‌كاته‌وه‌ . كه‌واته‌ به‌ده‌ستپێكردنى سنوورى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ ، سنورى ناوچه‌ى نیمچه‌شاخاوى ده‌ست پێ ده‌كات .
سنورى قه‌زاكه‌ش ، له‌ رۆژهه‌لێته‌وه‌ سلێمانى و ناوچه‌كانى سه‌ر به‌ پارێزگاى سلێمانیه‌ ، كه‌ زنجیره‌ چیاكانى ( سه‌گرمه‌ – هه‌نجیره‌ – بازیان ) لێكتریان جیا ده‌كاته‌وه‌ . له‌ باكوریشه‌وه‌ هاوسنوره‌ له‌گه‌ڵ پارێزگاى هه‌ولێر ( قه‌زاى كۆیه‌ )و ، رووبارى زێى بچووك نێوه‌ندیان ده‌كات . له‌ باشوره‌وه‌ سنورى قه‌زاى كه‌لارو ، له‌ رۆژئاواشه‌وه‌ به‌پارێزگاى كه‌ركوكه‌وه‌ گرێدراوه‌ 0 رووبه‌رى گشتى قه‌زاكه‌ش ( 2376 ) كیلۆمه‌تر دووجایه‌ . رووبه‌رى ناوه‌ندى قه‌زاكه‌ش به‌ ته‌نها ( 934 ) كیلۆمه‌تر دووجاو . ناحیه‌ى ئاغجه‌له‌ر 619 كیلۆمه‌تر دووجاو . ناحیه‌ى سه‌نگاو 823 كیلۆمه‌تر دووجایه‌ .
له‌ رووى فه‌له‌كیشه‌وه‌ ، ناوچه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو هێڵى پانى ( 35,3,50 – 35,53 ) ى باكورو . هێڵى درێژى ( 44,37 – 45,31 ) ى رۆژهه‌لێته‌وه‌ .
بارودۆخى كارگێری ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ
چه‌م چه‌ماڵ له‌سه‌رده‌مى فه‌رمانڕه‌واى باباندا ، له‌ڕووى كارگێریه‌وه‌ به‌شێك بووه‌ له‌و میرنشینه‌و كاروباره‌كانى له‌لایه‌ن بابانه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵسوڕاوه‌ . پاش گه‌رانه‌وه‌ى ده‌سه‌لاتى ناوه‌ندى عوسمانیش ، به‌گوێره‌ى گۆرانكارى كارگێڕى ساڵى ( 1879ز ) كه‌تیایدا پاش هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ویلایه‌تى شاره‌زوور هه‌ردوو سنجه‌قى كه‌ركوك و سلێمانى خراونه‌ته‌ سه‌ر ویلایه‌تى موسڵ ، پێكهاته‌ى سنجه‌قى سلێمانى به‌م شێوه‌یه‌ى لێهاتووه‌ . ( ناحیه‌ى ناوه‌ندى سلێمانى ، قه‌زاى گوڵعه‌نبه‌ر ( هه‌ڵه‌بجه‌ ) ، قه‌زاى بازیان ( چه‌م چه‌ماڵ ) ، قه‌زاى شه‌هر بازار ، قه‌زاى معموره‌ الحمید ( مه‌رگه‌ )) 0
لێره‌وه‌ هه‌یكه‌لى كارگێڕى قه‌زاى بازیان كه‌ چه‌م چه‌ماڵ ناوه‌نده‌كه‌ى بووه‌ ، ناحیه‌كانى سه‌نگاوو سێوكه‌ ( ئاغجه‌له‌ر )ى له‌خۆگرتووه‌و ، له‌و ساڵه‌دا واتا ( له‌ساڵى 1298 ك ( 1879 – 1880ز ) ) كه‌سێك به‌ناوى ( مه‌جید به‌گ )ه‌وه‌ قائمقامى بووه‌ 0
پێكهاته‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ :
له‌ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵدا كۆمه‌ڵێ هۆز نیشته‌جێن ، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕه‌نگه‌ هیچ ناوچه‌و مه‌ڵبه‌ندێكى ترى ئه‌م كوردستانه‌ ، هێنده‌ى ئه‌م مه‌ڵبه‌نده‌ هۆزو تیره‌و تایه‌فه‌ى له‌خۆ نه‌گرتبێت .
هۆكارێكى گرنگ و كاریگه‌ر ، كه‌ ڕۆڵى هه‌بووه‌ له‌ كێشكردنى هۆزه‌كان له‌ناوچه‌ جیاجیاكانه‌وه‌ بۆ ئه‌م مه‌ڵبه‌نده‌ ئه‌وه‌ بووه‌ ، كه‌ هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ناوچه‌كه‌ ئاوه‌دان بووه‌ به‌ خه‌ڵكانێك كه‌ به‌ ( مسكێن ) ده‌ناسرێن و خه‌ڵكى ره‌سه‌نى ناوچه‌كه‌ن و ناخێڵه‌كین . ئه‌مانه‌ عه‌شیره‌تیان نه‌بووه‌ ، گه‌ر هه‌شیان بووبێت پاش نیشته‌جێبوون و رووكردنیان له‌ كشتوكاڵ ، ورده‌ ورده‌ ئه‌و گیانى هۆزایه‌تیه‌یان نه‌ماوه‌ . جا له‌به‌ر نه‌بوونى یه‌كێتى هۆزایه‌تى له‌نێوانیاندا ، نه‌یانتوانیوه‌ به‌ربه‌ره‌كانى هێزى یه‌كگرتووى هۆزه‌كان بكه‌ن ، بۆیه‌ ژێر چه‌پۆك خستنیان له‌لایه‌ن هۆزه‌كانه‌وه‌ كارێكى زۆر ئاسان بووه‌ . به‌تایبه‌ت مسكێنه‌كان زانیویانه‌ هه‌ر به‌ربه‌ره‌كانیه‌كى هۆزه‌كان به‌لاى كه‌مه‌وه‌ به‌رهه‌مى ساڵێكیان رووبه‌ڕووى سوتان و فه‌وتان ده‌كاته‌وه‌ 0 سیاسه‌تى حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كان ، هۆكارێكى ترى كاریگه‌ر بووه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ى ژماره‌یه‌كى زۆرى هۆز له‌ناوچه‌كه‌دا . عوسمانیه‌كان له‌پاداشتى به‌شداریكردنى هۆزى هه‌مه‌وه‌ند شانبه‌شانى سوپاكه‌یان له‌شه‌ڕى ( روس- عوسمانى 1878-1878ز )دا ، جیا له‌ هه‌ر ناوچه‌كانى ترى كوردستان ، له‌ ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵدا زه‌وى و زاریان پێبه‌خشیون . هه‌روه‌ها بابانه‌كانیش به‌تایبه‌ت له‌ كۆتاییه‌كانى حوكمیاندا ، پاش تێكچونیان له‌گه‌ڵ والی به‌غداد ، كارئاسانیان كردووه‌ بۆ نیشته‌جێبوونى كۆمه‌ڵێ هۆزى به‌هێزو شه‌ڕكه‌ر له‌م مه‌ڵبه‌نده‌دا ، تا وه‌ك له‌مپه‌رێك به‌كاریان بهێنن له‌به‌رده‌م ئه‌و هێرشانه‌دا كه‌ له‌لایه‌ن والی به‌غداده‌وه‌ كراوه‌ته‌ سه‌ریان 0
هۆزه‌كانى ( هه‌مه‌وه‌ند ، شێخ بزێنى ، جافى میكایلى ، جه‌بارى ، شوان و قه‌لێسێوكه‌ …. ) دیارترین هۆزه‌كانى نیشته‌جێى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵن 0
رۆڵى سیاسى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ له‌ شۆڕش راپه‌ڕینه‌كانى كوردستاندا :
كاتێك كه‌ له‌ كانوونى دووه‌مى 1909ز دا ( شێخ سه‌عیدى حه‌فید ) به‌ ده‌سیسه‌ى توركه‌ لاوه‌كان شه‌هید كراوه‌ . هۆزه‌كانى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ دژ به‌و كاره‌ساته‌ هاتوونه‌ته‌ جۆش و راپه‌ڕینیان به‌رپاكردووه‌و ، رێگاى كاروان و هاتوچۆى نێوان سلێمانى و كه‌ركوكیان بڕیوه‌ . له‌ سلێمانى ده‌نگى ئه‌وه‌ هه‌بووه‌ كه‌ ( شێخ سه‌عیدى گۆپته‌په‌ ) به‌ هه‌زار سواره‌وه‌ ئابڵوقه‌ى خستووه‌ته‌ سه‌ر شاره‌كه‌ . هه‌مه‌وه‌نده‌كانیش په‌لامارى باره‌گاى جه‌ندرمه‌ى ناوچه‌ى قه‌ره‌داغ و . له‌ هاوینى ساڵى 1909ز شدا ، به‌هاوكارى هۆزى شوان و سۆفیه‌وه‌نده‌كان ، په‌لامارى كاروانێكى (250 ) سه‌ربازى عوسمانیان داوه‌ ، كه‌ به‌نیاز بووه‌ بۆ رێگرتن له‌ راپه‌ڕینى خه‌ڵك ، چه‌ك و جبه‌خانه‌ بگوازێته‌وه‌ بۆ ناو شارى سلێمانى . هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌دا ، موته‌سه‌ڕیفى سلێمانى ( تۆفیق پاشا ) ، پاش ئه‌وه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن والی موسڵه‌وه‌ داواى لێكراوه‌ به‌زووترین كات سلێمانى چۆڵبكات و بچێته‌ كه‌ركوك . كه‌وتۆته‌ بۆسه‌ى ئه‌و هۆزانه‌وه‌و ، پاش ئه‌وه‌ى كه‌ سه‌رجه‌م شمه‌كه‌كانى تالێن كراوه‌ ، خۆى به‌په‌له‌ بروسكێ رزگارى بووه‌و گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سلێمانى . راپه‌رینى هۆزه‌كان ، به‌تایبه‌ت هۆزه‌كانى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ رۆڵى كاریگه‌رى هه‌بوو له‌وه‌ى كه‌ عوسمانیه‌كان به‌سیاسه‌ته‌كانى خۆیاندا بچنه‌وه‌و ، ئه‌وان كه‌ به‌ بیانووى پاراستنى ژیانى ئه‌وانه‌ى كه‌ له‌ كاره‌ساتى موسڵ رزگاریان بووه‌ . شێخ مه‌حموودو هاوه‌ڵه‌كانیان ده‌ستبه‌سه‌ر كردبوو ، كه‌ زانیویانه‌ خه‌ریكه‌ كار له‌ كار ده‌ترازێت خێرا ( زه‌كى پاشا چه‌له‌بى ) والی موسڵیان له‌كار خستووه‌و ، ( ره‌شید پاشا )یان خستۆته‌ شوێنه‌كه‌ى ، والی نوێش هه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌ست به‌كار بوونیدا شێخ مه‌حموودى له‌ ماڵى ( مه‌حمود خدرى ) هه‌مه‌وه‌ند ده‌رهێناوه‌و ، له‌گه‌ڵ هاوه‌ڵه‌كانى تریدا ، خۆى هاوڕێیه‌تى كردوون و سه‌ره‌تا بۆ كه‌ركوك و ، له‌وێشه‌وه‌ بۆ سلێمانى ، گێڕاونه‌ته‌وه‌ 0
له‌ساڵى 1915 ز كاتێك شیخ محمودى حه‌فید له‌ وه‌لێمى بانگه‌وازى عوسمانیه‌كاندا بۆ غه‌زاى كافران و شه‌ڕكردن دژ به‌ هێزى داگیركه‌رى ئینگلیز چووه‌ته‌ شوعه‌یبه‌ . هۆزه‌كانى ناوچه‌ى چه‌م چه‌ماڵ ، له‌ خزمانى شێخ محمود خۆى له‌ شێخانى سه‌نگاو و ده‌وروبه‌رى له‌سه‌رویانه‌وه‌ ( شێخ سه‌عیدى گۆكته‌په‌ و ، شێخ عبدالقادرى گولله‌نه‌بڕ ) به‌شدارى كه‌ژاوه‌ى هێزه‌كه‌ى شێخیان كردووه‌ ، سه‌ره‌ڕاى به‌شداریكردنى هۆزه‌كانى ترى ناوچه‌ى سه‌نگاو وه‌ك (جافه‌كان و ، ره‌باتیه‌كان ) .
له‌ ناوه‌ندى چه‌م چه.

کۆمێنتت بنوسە
Share Button
Copyright 2016-2017, All Rights Reserved © Powered by :GDSM